توانمندی های اقتصادی استان كردستان در زمینه های آب ، كشاورزی و منابع طبیعی 



موقعیت جغرافیایی استان كردستان  

استان كردستان با مساحت 28203 كیلومتر مربع یكی از استان های غربی ایرا است كه در مجاورت استان های آذربایجان غربی ، زنجان ، همدان و كرمانشاه و هم مزر با كشور عراق قرار گرفته است كه بیش از 200 كیلومتر مرز مشترك با عراق دارد . مختصات جغرافیایی استان 34 درجه و 44 دقیقه تا 36 درجه و 30 دقیقه عرض شمالی و 45 درجه و 31 دقیقه تا 48 درجه و 16 دقیقه طول شرقی می باشد . مركز استان شهر سنندج است كه در ارتفاع 1373 متر از سطح دریا واقع شده است .
شهر های دیگر استان عبارتند از :
سقز ، مریوان ، قروه ، بانه ، بیجار ، دهگلان ، دیواندره ، كامیاران و سروآباد .


ویژگی های طبیعی و اقلیمی استان كردستان

شاخص میزان واحد
مساحت 28203 كیلومتر مربع
جمعیت 1500000 نفر
تركم نسبی جمعیت 53 نفر در كیلومتر
مركز استان سنندج  
میزان بارندگی متوسط سالیانه استان 505 میلی متر
حداكثر رطوبت نسبی خرداد ماه (مركز استان) 62 درصد
دمای سالیانه (مركز استان) 6/13 درجه سانتی گراد
مرتفع ترین نقطه استان 3262 متر (كوه بدر در قروه)
پایین ترین نقطه استان 750 متر (خروجی حوضه سیروان)

زراعت و باغبانی 

وسعت اراضی زراعی استان كردستان حدود 1100000 هكتار است كه سالیانه 700000 هكتار آن به كشت انواع محصولات اختصاص داده می شود و 15 درصد كل اراضی زیر كشت به كشت آبی اختصاص دارد .
در استان تعداد 12 دشت مساعد و حاصلخیز به مساحت تقریبی 218600 هكتار وجود دارد كه عمدتا در قروه ، بیجار ، دهگلان ، دیواندره ، مریوان و كامیارن قرار گرفته اند ، بستر تولید بسیار زیادی را برای انواع مختلف محصولات راعی فراهم نموده است . تولید سالیانه بیش از 480000 تن گندم ، 42 هزار تن جو ، 250000 تن سیب زمینی ، چغندر و مقادیر زیادی كلزا ، صیفی جات ، بقولات و كه از كیفیت بسیار مناسبی هم برخوردار هستند ، جایگاه ویژه استان را از نظر تولید محصولات زراعی بهتر نمایان می كند . تامین امكانات لازم ، آبی نمودن اراضی زراعی دیم و استفاده از فناوری های جدید باعث می شود تولید تا چند برابر فعلی افزایش یابد . صنایع وابسته جهت تبدیل و فرآوری محصولات كشاورزی از دیگر اقداماتی است كه می تواند سهم استان را از لحاظ شاخص های اقتصادی به نحو چشمگیری افزایش دهد .


آمار تولید محصولات زراعی و باغی

نام محصول مقدار تولید واحد
محصولات زراعی 885 هزار تن
محصولات باغی 130 هزار تن
گندم 482 هزار تن
جو 42 هزار تن
سیب زمینی 250 هزار تن
توت فرنگی 25 هزار تن
گردو 10 هزار تن
انگور 61 هزار تن
حبوبات 40 هزار تن

با توجه به وجود اراضی شیب دار و دامنه های كوهستانی ، مزارع دیم رها شده و زمین های حاشیه رودخانه ها و همچنین بارندگی مناسب ، باغداری و كشت درختان مثمر در استان كردستان اهمیت خاصی دارد . ضمنا پتانسیل توسعه آنها تا چند برابر ظرفیت فعلی وجود دارد . مو كاری (دیم و آبی) ، كشت توت فرنگی ، درختان گردو و بادام ، سیب ، هلو ، زردآلو و ... در اراضی مستعد استان از نظر اقتصادی بسیار مقرون به صرفه است .
در زمینه كشت توت فرنگی استان كردستان از استان های پیشرو در كشور است و محصول تولیدی از شهرت خاصی برخوردار است . با توجه به وجود حدود 25 هزار تن مازاد محصول سالیانه (در شرایط فعلی) ، تبدیل و فرآوری آن به محصولات جانبی ، بسته بندی ، نگه داری و ارسال آن به مناطق دیگر از جمله مواردی است كه با برنامه ریزی درست و اصولی و سرمایه گذاری مورد نیاز موجب رونق هر چه بیشتر تولید این محصول باارزش در استان خواهد شد .
از نظر تولید انگور ، استان وضعیت مناسبی را دارد و حدود 50درصد سطح باغات در استان به كشت مو اختصاص یافته ا ست و سالیانه بالغ بر 60هزار تن انواع انگور از جمله رقم خوشناو (انگور سیاه) وارد بازار می شود . این در حالی است كه میوه انگور دارای فرآورده های بسیار زیادی می باشد كه با ایجاد صنایع تبدیلی می تواند نقش مهمی را در اقتصاد استان ایفا نماید .
كشت و تولید محصولاتی مانند خیار ، گوجه ، هندوانه ، پیاز ، سبزیجات و به ویژه در شهرستان های سنندج و قروه رونق زیادی دارد و هر ساله هزاران هكتار از اراضی آبی استان به كشت این نوع محصولات اختصاص داده می شود . به طور كلی گسترش باغات استان از جمله راهكارهای توسعه و اشتغال در استان محسوب می شود . به طوریكه به ازای هر 3/1 هكتار یك نفر می تواند مشغول به كار باشد ، لذا به ازای 10000 هكتار افزایش سطح زیر كشت باغات زمینه اشتغال 7500 نفر فراهم می شود و حدود 150 هزار تن به تولید محصولات باغی در استان اضافه می شود .
استفاده از فناوری های جدید همراه با افزایش تولید در واحد سطح موجب بهبود كمی و كیفی تولیدات استان در این زمینه خواهد شد .

منابع آب 

استان كردستان با دارا بودن بارندگی حدود 500 میلی متر (بیش از دو برابر بارندگی متوسط ایران) یكی از پر آب ترین استان های ایران است ، به طوری كه با 7/1 درصد مساحت 5/3 درصد حجم بارندگی های كشور را دریافت می كند . وضعیت منابع آب استان بر حسب حوضه های آب خیز به شرح زیر می باشد :

حوضه آب خیز سفید رود 

حوضه آب خیز سفید رود با مساحت حدود 13450 كیلومتر مربع حدود یك میلیارد متر مكعب آب های سطحی استان را دریافت می كند . رودخانه های مهمی مانند قزل اوزن ، تلوار ، شور ، اوزن دره در این حوضه قرار گرفته اند ، دشت های وسیع كشاورزی استان اكثرا در حاشیه این رودخانه ها هستند . این حوضه از نظر منابع آب زیر زمینی بسیار غنی است و چاه های عمیق و نیمه عمیق زیادی در دشت های قروه و دهگلان حفر و مورد بهره برداری قرار گرفته اند . طرح هایی مانند تغذیه آبخوان ها و پخش سیلاب و همچنین عملیات ساماندهی و مهندسی رودخانه در این مناطق قابل اجرا است و می توان موجب افزایش ظرفیت بهره برداری از آب های سطحی و زیر زمینی و افزایش سطح زیر كشت اراضی كشاورزی گردد . در حال حاضر عملیات اجرایی سدهای گلباغ ، سیاه زاغ ، سنگ سیاه و چراغ ویس و همچنین مطالعات سدهای آله دره و سورال در دست انجام است كه می تواند نقش زیادی در گسترش فعالیت های اقتصادی مرتبط با بخش آب و كشاورزی در این نواحی داشته باشد .
ا نظر شرایط طبیعی و توپوگرافی این حوضه پتانسیل بیش از 10 سد بزرگ و تعداد زیادی سد كوچك را دارد كه در صورت احداث می تواند منابع آب سطحی زیادی را مهار نماید كه در حال حاضر بدون استفاده از دسترس خارج می شود .

حوضه آبخیز سیروان 

این حوضه با وسعت 7500 كیلومتر مربع از پر آب ترین حوضه های آبخیز ایران و كردستان محسوب می شود . به طوریكه 8/2 میلیارد متر مكعب آب های سطحی استان در این حوضه جریان دارد . رودخانه سیروان با طول 213 كیلومتر از پر آب ترین و بزرگترین رودخانه های استان محسوب می شود . ودخانه هایی مانند گاران ، گردلان ورزاب از مهمترین ودخانه های این حوضه هستند . شرایط توپوگرافی و مورفولوژی خاص رودخانه ها در حوضه سیروان زمینه اجرای پروژه های مهم اقتصادی را در این ناحیه از جمله احداث سدهای بزرگ به منظور آبیاری اراضی كشاورزی ، تولید انرژی ، صید پرورش آبزیان ، توریسم و ایجاد صنایع بزرگ كه نیازمند آب زیادی می باشد را فراهم نموده است . سد قشلاق سنندج با ظرفیت 224 میلیون متر مكعب از جمله سدهای موجود است كه آب شهر سنندج را تأمین می كند . در حال حاضر سدهای گاوشان با حجم 550 میلیون متر مربع و سد گاران در مریوان در دست ساخت هستند و سد زریوار نیز به منظور افزایش حجم دریاچه از 35 میلیون متر مكعب به 90 میلیون متر مكعب با ارتفاع 5 متر احداث شده است .
به طور كلی حوضه سیروان با قرار گرفتن شهرهای مهمی همچون سنندج (مركز استان) و مریوان در مرز عراق از نظر منابع آب پتانسیل بسیار زیادی دارد و می تواند موجب بهبود شاخص های اقتصادی در این استان گردد .

حوضه آبخیز زرینه 

این حوضه با 4800 كیلومتر مربع حدود 60/1 میلیارد متر مكعب آب های سطحی استان در آن جریان دارد . سد سقز كه یكی از بزرگترین سدهای ایران است (با گنجایش 648 میلیون متر مكعب ) و آب آن از طریق رودخانه خورخوره ، ساروق و چم سقز تامین می شود در این حوضه قرار گرفته است . در حال حاضر سد چراغ ویس بر روی رودخانه چم خان با ظرفیت 6/73 میلیون متر مكعب و با هدف تامین آب شهرهای سنته ، مرخز و پروژه بزرگ ایستگاه پمپاژ لگزی در حال مطالعه است .

حوضه آبخیز چومان و قزلچه 

وسعت این حوضه 1550 كیلومتر مربع است و دارای 820 میلیون متر مكعب اب سطحی است ، شهر بانه در این حوضه قرار گرفته است و رودخانه های زاب ، بوئین و قزلچه سود رودخانه های عمده آن محسوب می شوند .

حوضه آب خیز راز آور (كرخه) 

وسعت این حوضه 500 كیلومتر مربع است و از سر شاخه های حوضه بزرگ كرخه در ایران محسوب می شود . حجم آبدهی این حوضه سالیانه 120 میلیون متر مكعب است . دشت كامیاران از حاصلخیزترین دشت های استان كردستان است و برای تامین آب آبیاری اراضی كشاورزی این ناحیه در حال حاضر عملیات ساخت سد بزرگ گاوشان در 45 كیلومتری جنوب سنندج در دست ساخت می باشد .

وضعیت كلی منابع آب در استان كردستان 

موضوع مقدار واحد درصد نسبت به كشور
حجم بارندگی های سالیانه 2/14 میلیارد متر مكعب 5/3
روان آب های سالیانه 8/7 میلیارد متر مكعب 9/7
منابع آب زیر زمینی 715 میلیارد متر مكعب 2
حجم جریانات خروجی از استان 3/6 میلیارد متر مكعب -
آب مصرفی در بخش كشاورزی 1/884 میلیارد متر مكعب -
آب های مصرفی و نفوذ 4/1 میلیارد متر مكعب 57/3
تبخیر و تعرق سالیانه 9/7 میلیارد متر مكعب 8/2

مشخصات سدهای موجود ، در دست ساخت و در دست مطالعه در استان كردستان 

نام سد محل قرارگیری حجم هدف از احداث
سقز 40 كیلومتری سقز 648 تامین آب شهرهای سقز و تبریز و آبیاری 110 هزار هكتار اراضی پایاب سد
قشلاق سنندج 15 كیلومتری سنندج 224 تامین آب شهر سنندج و آبیاری 3 هزار هكتار اراضی پایاب و تولید 3/0 مگاوات برق
گاوشان 45 كیلومتری جنوب سنندج 550 تامین آب مشروب شهر كامیارن و كرمانشاه و آبیاری 33 هزار هكتار اراضی پایاب و تولید 11 مگا وات برق
سیاه زاخ 7 كیلومتری دیواندره 200 آبیاری 17500 هكتار اراضی پایاب
گلباغ 15 كیلومتری جنوب بیجار 1/8 آبیاری اراضی پایاب
بانه 5 كیلومتری بانه 16/4 تامین آب شهر بانه
گاران 10 كیلومتری شمال شرقی مریوان 92 تامین آب شهر مریوان و آبیاری 6155 هكتار اراضی پایاب
چراغ ویس
سقز
6/73
تامین آب شهر سقز
سنگ سیاه
30كیلومتری قروه
32
آبیاری 1570 هكتار اراضی پایاب
سنته
شهرستان سقز
28
آبیاری 7000 هكتار اراضی پایاب
سورال
شهرستان قروه
10
آبیاری 900 هكتار اراضی پایاب
امیر آباد
شهرستان كامیاران
5
آبیاری 700 هكتار اراضی پایاب
مرخز سقز
شهرستان سقز
5/5
آبیاری 550 هكتار اراضی پایاب
آله دره
شهرستان دیواندره
84
آبیاری 1700 هكتار اراضی پایاب
زیویه
شهرستان كامیاران
25/6
آبیاری 780 هكتار اراضی پایاب

دام و تولیدات دامی استان 

به دلیل رخورداری از شرایط طبیعی مناسب و مراتع سرسبز و پوشش گیاهی غنی و همچنین ویژگی های اقلیمی و توپوگرافی مساعد ، دامداری از فعالیتهای بسیار كهن در استان محسوب می شود كه از دیر باز بسیاری از ساكنان روستاها و حتی شهرها بدان مشغول بوده اند .
فرآورده های دامی مانند : گوشت قرمز ، شیر ، پنیر ، و محصولات فرعی مانند : چرم و پوست ، موهر و كرك از جمله محصولات استان به شمار می رود . برخی از انواع بزهای اصیل از جمله : بز مرغز كه خواستگاه آن استان كردستان می باشد شهرت جهانی دارد . كرك بز مرغز مرغوبت بسیار زیادی دارد و در تولید البسه و صنایع دیگر از آن استفاده می شود .
استان كردستان 63/2 درصد گوشت قرمز ، 6/2 درصد شیر و 8/1 درصد گوشت مرغ كشور را تولید می كند و از این لحاظ موقعیت ممتازی را دارد و با دارا بودن توانمندی های بیشتری كه در این زمینه دارد از جمله مراتع بسیار غنی ، پتانسیل تولید علوفه ، آب كافی و نیروی انسانی ماهر و ... درصدهای فوق الذكر می تواند به نحو بسیار چشمگیری افزایش یابد . شهرستان های دیواندره ، سقز و سنندج در این زمینه توانایی های بیشتری دارند . پرورش زنبور عسل نیز در استان كردستان قدمت دیرینه ای دارد و این حرفه به دلیل شرایط اكولوژیكی مساعد رو به توسعه است و تولیدات آن به بازارهای داخلی و خارجی ارسال می شود .

آمار طرح ها و واحدهای دامپروری و ظرفیت آنها در استان كردستان 

نوع طرح تعداد طرح ظرفیت واحد در هر دوره اشتغال زایی (نفر)
مغداری گوشتی 230 3001800 قطعه 900
مرغداری تخم گذار 14 438000 قطعه 90
پرورش مرغ مادر گوشتی 2 145000 قطعه 104
كارخانه جوجه كشی 1 1200000 قطعه 15
زنبور عسل (مدرن) 935 28198 قطعه 429
زنبور عسل (بومی) 1783 29663 قطعه 243
پروار بندی بره (صنعتی) 78 24400  رأس 294
پروار بندی بره (نیمه صنعتی) 42 6000  رأس 80
پروار بندی گوساله (صنعتی) 32 4090  رأس 246
پروار بندی گوساله (نیمه صنعتی) 30 1457  رأس 28
گاوداری شیری (صنعتی) 48 1505  رأس 225
گاوداری (نیمه صنعتی) 320 2697  رأس 320

آمار تولیدات دامی استان 

نوع محصول میزان واحد
شیر 150000 تن
گوشت قرمز 18900 تن
مرغ 15500 تن
تخم مرغ 5700 تن
عسل 400 تن
موهر 19 تن
پشم 1300 تن
مو 250 تن

توانمندی های استان در زمینه تولیدات گیاهی ، جنگل ، مرتع و محصولات فرعی 

پوشش گیاهی استان كردستان برخوردار از جنگل های بلوط غرب می باشد كه با مساحت حدود 300000 هكتار علاوه بر مناطق مریوان و بانه بخشی از شهرستان كامیاران و سنندج را در بر می گیرد . عمده گونه های درختی این مناطق شامل بلوط ایرانی د، بادام ، افرا و گلابی وحشی می باشد . جنگل های استان علاوه بر حفظ آب و خاك و تامین شرایط اكولوژیكی دارای فرآورده های با ارزشی هستند كه مصارف دارویی و صنعتی دارند از جمله : كتیرا ، گز و سقز .
بر طبق آمار اداره كل منابع طبیعی استان سالیانه 30-25 تن كتیرا و 50-70 تن سقز و 100 تن گال از جنگل های استان استحصال می شود . این مواد مصارف بسیلر متعدد در صنعت دارند . كشت درختان صنوبر به ویژه در حاشیه رودخانه ها گسترش زیادی دارد به طوری كه حدود 2/13 درصد سطح كل صنوبر كاری های كشور (14500 هكتار) در استان كردستان قرار گرفته است كه می تواند نیاز صنایع چوب و كاغذ را بر طرف نماید .
از نظر پوشش گیاهی ، 1200000 هكتار مرتع با تولید سالیانه 332750 تن در استان وجود دارد كه نیاز غذایی بخشی از دام های استان را تامین می نمایند . استان كردستان از نظر گونه های گیاهی از غنی ترین استان های ایران محسوب می شود . 340 گونه جنگلی 1094 گونه گیاهی در استان وجود دارد . از نظر گیاهان دارویی و صنعتی این استان بسیار غنی است و حدود 169 گونه گیاهی از 54 تیره با مصرف دارویی و تعداد زیادی نیز دارای مصرف صنعتی درمناطق مختلف استان می رویند . مهمترین گونه های دارویی ثعلب ، شیرین بیان و موسیر است كه گسترش زیادی در مراتع و رویشگاه های استان دارند .

شیلات 

وجود 28 رودخانه دائمی بزرگ و 32000 دهنه چشمه و تعداد بسیار زیادی چاه های عمیق و نیمه عمیق ، قنات و دریاچه سدهای قشلاق ، سقز و زریوار بستر مناسب تولید پرورش آبزیان در استان كردستان است . با توجه به كیفیت مطلوب آب های جاری و شرایط اقلیمی متعادل پرورش ماهیان سردابی اهمیت بسزایی در استان دارد . در حال حاضر سالیانه 1927 تن ماهی و میگو در استخرهای پرورش تولید و به بازار عرضه می شوند .
منابع عمده و بزرگ جهت تولید عبارتند از :
  • دریاچه سد قشلاق در 15 كیلومتری شهر سنندج
  • دریاچه سد سقز در 40 كیلومتری شهر سقز
  • دریاچه زریوار مریوان با وسعت 800 هكتار
  • سدهای در حال ساخت و مطالعه كه در آینده به منابع آبی اضافه خواهند شد
  • رودخانه
  • استخرهای پرورش ماهی
در راستای استفاده از پتانسیل های استان جهت تولید و تكثیر پرورش ماهیان گرم آبی و سرد آبی پروژه های مهمی اجرا شده و یا در حال اجرا می باشد كه مهمترین آنها در جدول زیر ارائه شده اند .

وضعیت تولید آبزیان در استان كردستان 

نام پروژه محل ظرفیت سالانه (تن) میزان اشتغال (نفر)
مجتمع قمچیقای تولید ماهیان سرد آبی 47 كیلومتری شمال شهرستان بجار در روستای قمچیقای 170 128
مجتمع ماهیان سرد آبی پلنگان 45 كیلومتری شهرستان كامیاران در روستای پلنگان 540 417
مجتمع ماهیان سرد آبی سیروان روستای دیوزنا و مریوان 1500 1125
مجتمع پرورش ماهیان گرمابی سد سقز سد سقز 6/1 میلیون قطعه ماهی -

طرح های آتی 

  • طرح های كشت ، اهلی كردن و فرآوری تولیدات گیاهان دارویی ، صنعتی ، معطره و اسانس دار
  • طرح های شناسایی و تكثیر گاهان زینتی موجود در عرصه های منابع طبیعی مانند گل محمدی
  • سرمایه گذار در زمینه محصولات فرعی گیاهان مرتعی ودرختان جنگلی از جمله سقز ، كتیرا ، گال ، بلوط ، گزو و ...
  • ایجاد كارخانه تولید اسید تانیك با استفاده از مواد اولیه گال های بلوط
  • ایجاد كارخانه های صنایع چوب و نئوپان و تشویق به سرمایه گذاری و افزایش سطح صنوبر كاری های استان و استفاده از تمام توان موجود در داخل استان .
  • تهیه طرح جامع بهره برداری توریسمیی از جاذبه های اكوتوریستی استان در راستای توسعه توریسم با استفاده از پتانسیل های استان مانند غار كرفتو ، دریاچه ریوار ، اورامانات ، پارك جنگلی آبیدر و ...
  • استفاده از سایت بیوگاز به منظور تهیه انرژی در مناطق كوهستانی
  • فرآوری كودهایی حیوانی ، بقایای گیاهی و ضایعات كشت و صنعت ها به منظور افزایش موادآلی خاك های زراعی و باغی .
  • تهیه كود بولوژیك قارچی میكوریزا
  • احداث كارگاه ها و كارخانه های تبدیل و فرآوری ضایعات كشتارگاهی جهت تولد مواد خوراكی مورد نیاز دام (بااولویت احداث در مجتمع كشتارگاه صنعتی)
  • احداث كارگاه های بسته بندی گوشت ، دل ، جگر و قلوه (با اولویت احداث در مجتمع كشتارگاه صنعتی)
  • واحد تهیه سالامبور (با اولویت احداث در مجتمع كشتار گاه صنعتی)
  • میدان عرضه و واحدهای پرواربندی دام در مجتمع كشتار گاه صنعتی
  • كارگاه های نیمه صنعتی فرآوری الیاف تولیدی بزمرخز
  • واحد كنترل كیفی و بسته بندی عسل
  • احداث محل انتظار دام ، مل فروش دام بالا خص جایگاه تهیه و توزیع بره و گوساله ، كلینیك دامپزشكی و ... در میادین عرضه دام استان .
  • تشكیل شركتی با ماهیت حمل و نقل و بوجاری گندم (ضدعفونی – بوجاری) با استفاده از تكنولوژی جدید در كانون های تولید گندم استان .
  • طرح ایجاد نهالستان های تولید نهال و نشاء با استفاده از تكنیك كشت بافت به منظور تكثیر سریع و عاری از ویروس .
  • طرح تشكیل شركت های مكانیزاسیون با ماشین های سنگین و متنوع در امور خاك ورزی ، مبارزه با علف های هرز ، سم زنی ، كاشت و برداشت در مجاورت دشت های استان و مزارع یكپارچه شده .
  • طرح تولید خشكبار به طریق صنعتی و بهداشتی ( با توجه به حجم زیاد موه های خشكباری استان) و همزمان بسته بندی خشكبار .
  • طرح فرآوری و پرواری سبزی ها و میوه ها نظیر : توت فرنگی ، آلو ، آلبالو ، هلو ، خیار به منظور تولید آبمیوه ، كنستانتره ، شور و ترشیجات .
  • تشكیل شركت های خصوصی تهیه و تولید بذور گواهی شده .
  • طرح تولید كارتن و نئوپان از مواد سلولزی (كاه ، كلش حاصل از باقی مانده محصولات زراعی و نی زارهای استان)
  • طرح كشت و صنعت تولید علوفه و دام در فلات های مرتفع استان (اوباتو – خركه)
  • كشت های گلخانه ا و تولید خارج از فصل با لحاظ كردن مسائل گلوگاهی .
  • تولید و فرآوری سیب زمینی .
  • طرح تولد انرژی و نیروی برق – آبی در رودخانه سیروان .
  • طرح انتقال آب از حوضه های غربی و پرآب (زاب و سیروان) به دشت های كشاورزی استان .
  • طرح مهار و بهره برداری از آب های سطحی با احداث سدهای مخزنی .
  • طرح آبی نمودن اراضی حاشیه رودخانه ای قزل اوزن ، خورخوره و ...
  • طرح پرورش اسب كردی به منظور رونق صادرات آن .